Waard om te weten

Een cursus over de historie van Alblasserwaard en Vijfheerenlanden

Het Historisch Collectief Molenlanden organiseert in samenwerking met de Archeologische Werkgemeenschap Lek- en Merwestreek, de Molenstichting SIMAV, Boerderij & Erf AV, Natuur- & Vogelwacht Alblasserwaard de cursus 'Waard om te Weten, een cursus over de historie van de Alblasserwaard en Vijfheerenlanden. De focus van de cursus ligt daarbij op de Alblasserwaard.

Doel van de cursus is de verbreding en verspreiding van de waardevolle kennis over de streek.

Deelnemers die de cursus met goed gevolg afleggen mogen zich Waardkenner noemen.

De cursus start in januari 2020 en omvat 9 lessen van elk 2 uur. De cursussen worden gehouden op zaterdagmorgen van 10:00 tot 12:00 op diverse unieke cursuslocaties.

De kosten voor deze cursus bedragen € 125 per deelnemer inclusief cursusmateriaal, inclusief koffie/thee

Er is plaats voor 25 cursisten. Indien er meer aanmeldingen zijn dan plaatsen dan zal plaatsing op volgorde van aanmelding gaan.

De eerste editie van de cursus die start in januari 2020 is al vol. U kunt zich wel aanmelden voor de wachtlijst voor een eventueel volgende editie. Zodra bekend is wanneer deze is krijgt u bericht en kunt zich definitief aanmelden. U zit nu dus nog nergens aan vast.

 

Meer informatie

Inschrijven

Onderwerpen
les 1, 11-01-2020:

Aftrap, natuurhistorie

les 2 , 18-01-2020

Archeologie

les 3, 25-01-2020

Ontginning en water

les 4, 1-02-2020

Sociaal economische geschiedenis

les 5 , 8-02-2020

Politieke geschiedenis

les 6, 7-03-2020

Mobiliteit

les 7, 14-03-2020

Godsdienst

les 8, 21-03-2020

Oorlogen

les 9, 28-03-2020

Afsluiting en examen

Schrijf u in

De eerste editie van de cursus die start in januari 2020 is al vol. U kunt zich wel aanmelden voor de wachtlijst voor een eventueel volgende editie. Zodra bekend is wanneer deze is krijgt u bericht en kunt zich definitief aanmelden. U zit nu dus nog nergens aan vast.
/ / ( dag / maand/ jaar )

Adres
Woonplaats
Telefoonnummer

Bent u lid van een of meer van de volgende organisaties?

Wilt u, indien u niet geplaatst wordt, op de lijst voor een eventueel volgende cursus? *

*verplicht veld

Na versturen van uw aanmelding ontvangt u in uw mailbox een mail waarin u gevraagd wordt uw aanmelding te bevestigen.

Het kan even duren voordat u de bevestigingsmail ontvangt. Heeft u de mail na 2 uur nog niet ontvangen -controleer ook uw spambox - stuur dan een mail naar info@hcmolenlanden.nl

Meer informatie over de lessen

1. Natuurhistorie

Luuk Oevermans en Jaques Verhagen

Luuk Oevermans, 62 jaar, is werkzaam bij Staatsbosbeheer. Ruim 35 jaar was hij beheerder van een groot aantal verspreide (weidevogel)reservaten in het Groene Hart. Hij woont in de Vijfheerenlanden en houdt zich nu bezig met advieswerk m.b.t. natuur en bosbeheer in de gehele provincie Zuid Holland. Vanuit zijn expertise ondersteunt hij o.a. collega’s bij grasland en weidevogelbeheer

Het veenlandschap van de Alblasserwaard kent nog steeds een rijke verscheidenheid aan natuur. Door de eeuwen heen is het landschap gevormd, niet alleen door noeste arbeid van ontginners en grondgebruikers, maar ook door overstromingen en andere krachten in de natuur. In dit deel van de cursus nemen we u mee via een ver verleden van oer-natuur in een rivierdelta, via de natuur van onze (groot)ouders naar het heden. We vertellen u over de rijkdom aan flora en fauna die er te vinden is in de uitgestrekte polders van onze streek. Over weidevogels en ganzen, zomerklokjes en ‘schartel’ en allerlei andere soorten, soms bedreigd, soms als nieuwkomer. Met deze kennis zult u verrast zijn over wat u kunt zien in de wereld om u heen.

datum: 11 januari 2020

Streeknatuurcentrum (SNC) "Alblasserwaard", Matenaweg 1, 3356LS Papendrecht

2. Archeologie

Joan van Pelt

AWN, vereniging van vrijwilligers in de archeologie, afdeling Lek- en Merwestreek

Op het eerste gezicht is het moeilijk te geloven dat zich onder de groene en weidse uitgestrektheid van de Alblasserwaard/Vijfheerenlanden een archeologische rijkdom bevindt. Het gebied kenmerkt zich door de aanwezigheid van donken en stroomruggen, soms nog duidelijk zichtbaar in het landschap. Juist op deze donken en stroomruggen in de Alblasserwaard zijn sporen aangetroffen van mensen, die hier ca. 7.500 jaar geleden hun, tijdelijke, kampementen opsloegen.
Aan de hand van archeologisch opgravingen, die in dit gebied hebben plaatsgevonden, zal de vroegste bewoningsgeschiedenis in de Alblasserwaard worden besproken, maar ook zal er aandacht worden besteed aan de daarop volgende tijdsperioden tot aan onze huidige tijd.
Tevens zal worden getracht om duidelijk te maken dat archeologie zich niet alleen met ‘scherven’ bezighoudt. Bio-archeologie, onderwaterarcheologie en conflictarcheologie zijn slechts enkele deelgebieden, die veel informatie kunnen geven over de geschiedenis en over het leven van de bewoners van dit gebied.

datum: 18 januari 2020

Museum De Koperen Knop, Binnendams 6, 3373 AD Hardinxveld-Giessendam

3. Ontginning en water

Dick Kanters

Dick Kanters was van 1976 tot 2016 werkzaam bij het waterschap. Eerst bij waterschap de Nederwaard, vanaf 1984 bij het Hoogheemraadschap van de Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden, en in 2005 bij het huidige waterschap Rivierenland te Tiel. In deze 40 jaar heeft hij zich beziggehouden met watermanagement in de Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden. Ook heeft hij een bijdrage geleverd in de voorlichtende sfeer over de werkzaamheden en taken van het waterschap vanuit de locatie Kinderdijk, het hart van de bemaling van de Alblasserwaard.

In de cursus neemt de docent de cursisten mee aan de hand door ca. 200.000 jaar geschiedenis over het ontstaan van Nederland en in het bijzonder  het ontstaan van de Alblasserwaard & Vijfheerenlanden.
Via de laatste twee ijstijden komt de docent uit bij de eerste bewoners en nederzettingen en zoemt in op de eerste vormen van beheer om de waterhuishouding in de Alblasserwaard & Vijfheerenlanden te reguleren. Via de eerste kolonisten wordt langzaam een begin gemaakt om de Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden te ontginnen hetgeen uiteindelijk resulteert in het aanbrengen van een omdijking in de 13e eeuw. In die tijd werden ook de eerste waterschappen in Nederland opgericht. Langzaamaan werd het land in cultuur gebracht en worden in de 14e eeuw de eerste poldermolens gebouwd.
De docent legt uit waarom de uitwatering naar de rivier uiteindelijk naar Kinderdijk werd verplaatst. Ook komt de stoombemaling en de huidige moderne pompgemalen in beeld.
In het laatste blok van de cursus neemt de docent de cursisten mee naar het historische waterschapshuis van de Overwaard  in Kinderdijk om ook het functioneren van de bestuurders van het waterschap uiteen te zetten. Dit gebouw, dat in 1644 is gebouwd heeft tot de fusie in 1984 als een belangrijke bestuurspost dienst gedaan.

datum: 25 januari 2020

J.U. Smit gemaal, Nederwaard 1a, 2961 AS Kinderdijk

4. Sociaal economisch geschiedenis

Arie van Dijk

A.H. van Dijk (Papendrecht,1946) werd in 2005, na zijn pensionering, bestuurslid van de Historische Vereniging West-Alblasserwaard. Al op jonge leeftijd raakte hij geinteresseerd in de geschiedenis van de streek mede vanwege de vele contacten met plaatsgenoot H.A. Visser die het boek ‘Papendrecht Dorp aan de Rivier’ geschreven heeft en veel publicaties op zijn naam heeft staan betreffende molens en streekhistorie.
Arie van Dijk verzorgt veel lezingen op het gebied van ontstaans- en waterschapsgeschiedenis, industrieel erfgoed, griend en rietcultuur, eendenkooien en andere streekhistorische onderwerpen.

Waarmee verdienden mensen vroeger hun dagelijks brood ?
Welke beroepen waren vroeger belangrijk ? Wat waren voorheen de belangrijkste middelen van bestaan in de dorpen en steden ?
Deze cursus zal antwoord proberen te vinden op deze vragen.

De ligging van de streek in een delta van belangrijke rivieren is van grote invloed op de plaatselijke bestaansmiddelen geweest. De vele watersnoden die het gebied teisterden, zijn van grote invloed geweest op de bewoningsgeschiedenis en ontwikkeling van de middelen van bestaan.
In de elfde en twaalfde eeuw werd de veenwildernis door de ontginners langzaam omgezet in vruchtbare landbouwgrond. Absolute voorwaarde was de beheersing van het water. Op de donken en hogere stroomruggen in de waard begonnen de ontginners hun nederzettingen te bouwen.
Het maken van kaas en de hennepteelt ten behoeve van de touw en zeildoek fabricage (hennepweidebedrijf) nam in de Gouden eeuw en daarna een belangrijke plaats in en heeft met name in de streek langs de Giessen voor relatief hoge welvaart gezorgd. Wel bleven watersnoden en veeziektes een belangrijke bron van zorg voor de boeren. Zelfs met de inrichting van de boerderijen werd rekening gehouden met de veelvoorkomende wateroverlast.
In het waterrijke gebied is de jacht op vis en gevogelte ook een veelvoorkomend bestaansmiddel geweest. Daarnaast waren de griend- en rietcultuur en de hoepmakerij belangrijk.
Na het ontstaan in de 15e eeuw van het grote zoetwater binnenmeer ten Zuiden van de Alblasserwaard verzandde de Merwede en de Noord waardoor er grote buitendijkse gebieden ontstonden aan de Zuid-en Westzijde van de Alblasserwaard. Mede onder invloed van de enorme expansie in de 19e eeuw van Rotterdam op het gebied van handel en industrie vestigde zich belangrijke watergebonden industrie op die uiterwaarden. Deze bedrijven gaven heel veel werkgelegenheid en trokken arbeiders uit de gehele regio naar de Alblasserwaard. De industrialisatie zette in de 20e eeuw in het gebied sterk door. Veel kleinere ambachtelijke bedrijfjes gingen samen of maakten plaats voor grootschalige bedrijven.  
Na de tweede wereldoorlog is het agrarische bedrijf fors veranderd met de komst van de mechanisatie en de ruilverkaveling. De laatste 75 jaar zien we verder een grote expansie van de dorpen aan de randen van de Alblasserwaard vanwege de grote vraag naar woon- en industrieruimte als gevolg van de bevolkingstoename en de enorme expansie van de Rotterdam regio. Veel dorpen hebben daardoor hun oorspronkelijke agrarische en landelijke karakter verloren.

datum: 01-02-2020

Nationaal Baggermuseum, Molendijk 204, 3361ER Sliedrecht

5. Politieke geschiedenis

Wim van Leussen

mr. Wim van Leussen is oud-notaris en is meer dan 40 jaar woonachtig in de Alblasserwaard. Hij is in 1954 geboren in Twente (Wierden), studeerde in Groningen, en is door de liefde en het werk in deze omgeving terecht gekomen. Hij voelt zich als ‘’oosterling’’ hier helemaal thuis.
De historie van ons mooie polderland boeit hem bijzonder en heeft dus zeker zijn interesse. Dit geldt overigens ook voor de geschiedenis van zijn geboortestreek.
Publicaties over de geschiedenis van zowel de Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden als die over Twente nemen in zijn boekerij een prominente plek in.
Wim van Leuusen heeft een aantal keren bij gemeenteraadsverkiezingen in onder meer Graafstroom het politieke forum geleid. Ook op het gebied van kennis over het bestuur in onze regio in het verleden, kan hij het nodige overdragen aan de cursusdeelnemers.

In dit onderdeel wordt de blik gericht op de politieke samenstelling van het huidige gemeentebestuur van Molenlanden (raad en college van B en W) Hierbij komen ondermeer de programma’s van de huidige partijen in de gemeenteraad aan de orde.
Verder wordt er teruggekeken naar het het recente verleden. Het gaat dan over de voormalige gemeenten in het gebied en de opeenvolgende gemeentelijke herindelingen.
Nog verder in de tijd wordt er inzicht gegeven in het functioneren van de besturen van de dorpen voor de Franse tijd en de invloed van de ambachtsheren en hun ‘’heerlijkheden”.
UIteraard komt ook de geschiedenis van het Hoogheemraadschap, de polders, het dijkbeheer en de (ook bestuurlijk belangrijke) invloed van deze waterschapscolleges in de regio aan bod.

datum: 8 februari 2020

Zalencentrum De Spil, Melkwegplein 1, 2971XB Bleskensgraaf

6. Mobiliteit

Dick de Jong

Een autodidactisch streekhistoricus, die al op jonge leeftijd interesse kreeg voor geschiedenis, maatschappij en landschap. Hij heeft een flink aantal publicaties geschreven en samengesteld. En over nog veel meer uitgaven zijn redactionele oog laten gaan. Hij is al 35 jaar eigenaar van het bureau Tekstwerk & Co. Dick is 65 jaar, woont in Hardinxveld-Giessendam en heeft een brede belangstelling voor veel facetten van de samenleving. Hij heeft ook veel bestuurlijke ervaring, onder meer als bestuurslid van de Stichting Geschiedschrijving Holland, platform Geschiedbeoefening Holland en het Erfgoedhuis Zuid-Holland. Ook plaatselijk en regionaal heeft hij een uitgebreide ervaring, zoals de oprichting van Museum De Koperen Knop.

Dankzij de behoefte van de mens om zich te verplaatsen is het gebied van de Alblasserwaard tot bloei gekomen. Door het overbrengen van kennis, gewoonten en goederen van hier naar daar en andersom. Economische aspecten waren hierbij de belangrijkste aanleiding. Dat begon met de eerste tijdelijke donkbewoners en heeft sindsdien de trend gevolgd van een zich ontwikkelende samenleving. Van paden naar wegen, het primaire vervoer over water, doorgaand verkeer, spoorwegverbindingen, de aanleg van snelwegen en het feit dat het gebied - zo blijkt uit de naam waard - midden tussen waterwegen is gesitueerd.
Het gaat daarbij niet alleen om het zakelijke verplaatsen en verkeer, maar ook recreatie en vrije tijd  komen aan bod. Evenals de invloed die het verkeer in zowel de oudheid als in de huidige tijd heeft op de ontwikkeling van het platteland, de dorpen en de steden.

datum: 7 maart 2020

Museum De Koperen Knop, Binnendams 6, 3373 AD Hardinxveld-Giessendam

7. Godsdienst

Huib Klink

Meer informatie volgt

 

 

datum: 14 maart 2020

MFC de Lingehof, Harpstraat 11, Arkel

8. Oorlogen

Chris Will en Arjan Wemmers (WO II)

De boeken van A. Korpel 'De waard in oorlogstijd' inspireerden Arjen Wemmers om diepgravend onderzoek te doen naar de gebeurtenissen die in deze boeken beschreven zijn. Zijn interesse voor deze periode combineert hij met actief zoeken met de metaaldetector naar tastbaar bewijs en leverde hem meer op dan dat hij als kind lezend in deze boeken ooit had kunnen dromen.

Chris Will (1953) uit Everdingen is kunsthistoricus met als specialisatie militaire architectuur. Hij was 20 jaar werkzaam bij Museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam. De afgelopen 10 jaar werkte hij voor het Nationaal Project Nieuwe Hollandse Waterlinie, dat zich bezighoudt met behoud en herontwikkeling van de waterlinieforten en het post-militaire landschap. Will was nauw betrokken bij de totstandkoming van het Waterliniemuseum Fort bij Vechten bij Bunnik. Van zijn standaardwerk Sterk Water over verdedigen met water, over de Oude en de Nieuwe Hollandse Waterlinie verscheen dit jaar een geactualiseerde herziene en nieuw vormgegeven uitgave.

Verdedigen met water in onze regio
Na de inval van de Fransen in de zomer van het Rampjaar 1672 werd de Hollandse Waterlinie als hoofddefensie van de Republiek voor het eerst volledig in werking gezet. Daarbij kwamen de Alblasserwaard en de Vijheerenlanden bijna geheel onder water te staan. Het duurde bijna drie jaar voordat het polderland weer droog en bruikbaar was, want het grote molencomplex bij Ameide-Sluis was vernietigd. Bij de interventie inval van de Pruisen in 1787 werd de defensielijn verschoven naar het Oosten, naar de Diefdijk. Tijdens Wereldoorlog I was de Waterlinie vier jaar lang paraat met duizenden soldaten in de Vijfheerenlanden. En in mei 1940 werd de Waterlinie weer gedeeltelijk in werking gezet. De laatsten die water als vertragende hindernis gebruikten, waren de Duitsers met hun Hintere Wasserstellung (de Paasdam) in 1944/’45 tussen Lexmond en Schelluinen.

WO II
De verschrikkingen van de tweede wereldoorlog gingen ook aan de Alblasserwaard en Vijfheerenlanden niet ongemerkt voorbij. Onder andere Alblasserdam en Bleskensgraaf werden al in de allereerste oorlogsdagen in het hart getroffen door de verwoestende Duitse oorlogsmachine. Alblasserdam omdat het in de vuurlinie van Duitse parachutisten kwam te liggen die de ‘vergeten’ brug wilden oversteken. Op 11 mei 1940 werd dit dorp tot vier maal toe gebombardeerd met als trieste balans 28 doden en vele gewonden. Ook in materieel opzicht was de schade enorm want niet minder dan 180 panden gingen verloren.
De daarop volgende dag werd in alle vroegte de eeuwenoude dorpskern van Bleskensgraaf bijna volledig verwoest. Pinkstermorgen 12 mei 1940 begon in deze anders zo rustige en toegewijde gemeenschap niet met de gebruikelijke kerkgang maar met een vlucht in blinde paniek om zich het vege lijf te redden. Het normale leven hervond zich echter snel in de Alblasserwaard. Toch passeerden vele uitzonderlijke gebeurtenissen de revue in de jaren 1940-45. ’
Arjan neemt u mee in zijn zoektocht naar het verhaal van de jonge Canadese piloot Cameron (Fritz) Chrysler en zijn navigator Raymond H. Logan. Zij werden op 28 mei 1943 neergeschoten boven Bleskensgraaf door een Duitse nachtjager. Door dit verhaal wat uitgebreider te belichten komt u veel te weten over deze donkere maar boeiende periode in de geschiedenis van de Alblasserwaard

 

datum: 21 maart 2020

Stadhuis Hoogstraat 53, 2965 AK Nieuwpoort

9. Afsluiting en examen

 

 

datum:28 maart 2020